آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٣ - كتابشناسى شروح اسماء الحسنى - معينى محسن

كتابشناسى شروح اسماء الحسنى
معينى محسن

(١)

بنا به آيه شريفه (ولله الاسماء الحسنى فادعوه بها) مسلمانان دعوت شده اند تا خداوند را با اسماء الحسنى بخوانند. بدين جهت علم كاملى در باب اسماء الله شكل گرفته است كه عملاً از مبادى همه علوم اسلامى ديگر, اعم از كلام, فقه يا فلسفه محسوب مى شود. متفكران مسلمان در طول قرون كتابهاى بيشمارى درباره اسماء الله نوشته اند.١

(٢)

در اين كتابشناسى از ذكر بسيارى كتابها كه در اين موضوع نوشته شده, امّا در كتب تراجم بى هيچ توضيح آمده, خوددارى شده است. بنابراين ادعاى استقصاى كامل نداريم.
درباره اسماء الحسنى اگرچه ضرورت داشت كه در مقدمه اين كتابشناسى مطالبى به تفصيل آورده شود, امّا به دلايلى آن را به مجالى ديگر واگذارديم.
در اين كتابشناسى, همچنين كتبى را كه مستقلاً به شرح اسماء الحسنى ـ يا مثلاً شرح دعاء جوشن كبير ـ پرداخته اند, آورده ايم, زيرا در غير اين صورت اكثر تفاسير ـ على الخصوص تفسير الميزانِ علامه طباطبايى را كه بحث مستوفايى در اين موضوع دارد ـ نيز بايد ذكر مى شد.
اميدواريم اين كتابشناسى براى محققين علوم قرآنى, فلسفى, عرفانى و ديگر علوم مفيد واقع شود. الف ـ كتابهاى چاپى
١ـ محمدرضا بن محمد مؤمن امامى مدرس خاتون آبادى اصفهانى, اسماء الحسنى, تهران ١٢٧٣ق, چاپ سنگى, قطع رحلى. ر.ك: خانبابامشار, فهرست كتابهاى چاپى فارسى, ج١, ص٣٢٢.
٢ ـ سيد كاظم ارفع, اسماء الحسنى, تهران, ١٣٧٠ش, چاپ مؤسسه تحقيقاتى و انتشاراتى فيض كاشانى.
٣ـ عبدالعلى بازرگان, اسماء الحسنى, تهران, ١٣٦١ش, شركت سهامى انتشار.
٤ـ احمد بن حسين بيهقى, الاسماء والصفات, بيروت ١٤٠٥/١٩٨٤. محمد محيى الدين جعفرى زينبى نيز در الله آباد سال ١٣١٣ آن را منتشر ساخت.
٥ ـ عبدالرحمان بن اسحاق زجاجى (متوفى, ٣٣٧هـ.ق), اشتقاق اسماء الله, چاپ عبدالحسين مبارك, بيروت, ١٤٠٦/١٩٨٦.
٦ ـ ابوالعباس احمد بن معد نحوى (متوفى ٥٥٠هـ.ق), الانباء فى شرح الصفات والاسماء, به همراه كتاب ديگرش در ١٣٠٢هـ.ق در قاهره به چاپ رسيد.
٧ـ محى الدين ابن عربى (٥٦٠ ـ ٦٣٨هـ.ق), انشاء الدوائر, همراه با دو رساله ديگر, ليدن, ١٣٣٦هجرى. ر.ك: معجم المطبوعات ٦٢٨.
٨ ـ عبدالكريم بن هوازن قشيرى نيشابورى (متوفى ٤٦٥هـ.ق), التعبير فى علم التذكير, با تحقيق ابراهيم بسيونى, مصر, ١٩٦٨م.
اين كتاب يكى از نگاشته هاى مهم قشيرى است كه مؤلف آن را بر اثر درخواست راغبان به علم تذكير و اسماء حسنى پرداخته, و ابن الجوزى آن را تلخيص كرده است. قشيرى بخش بندى التعبير را بر بناى (باب), (فصل), (نكته) و (نكتة اخرى) گذارده است. مصنف پس از مقدمه اى كوتاه ذيل بابهاى چندگانه به بحث پيرامون آيات (ولله الاسماء الحسنى فادعوه بها) (اعراف ٧/١٨٠), (قل ادعوالله او ادعو الرحمن ايّاً ماتدعوا فله الاسماء الحسنى) (اسراء ١٧/١١٠), (تبارك اسم ربك ذى الجلال والاكرام) (الرحمن ٥٥/٧٨) و (سبح اسم ربك الاعلى) (اعلى ٨٧/١) پرداخته و از اسماء و صفات و اخلاق حق تعالى سخن گفته و از اسم عارفانه (الله) آغاز كرده است. پس از آن در هر بابى به معنى اسمى از اسماء الله, و وجوه صرفى آنها به اختصار توجّه داده و ضمن آوردن اقوال مشايخ صوفيه و حكايات آنان گاهى از قصص قرآن همچون قصه خلق آدم(ع) سخن داشته است (مقدمه روح الأرواح سمعانى, مايل هروى, نجيب, تهران, ١٣٦٨)
٩ـ مولى حبيب الله بن عليمدد كاشانى ساوجى, خواص الاسماء فى شرح الاسماء (متوفاى ١٣٤٠ق). اين كتاب در سال ١٣٢٩ به همراه (اثبات الرجعه) و (الاسرار الحسينيه) به چاپ رسيده است.
١٠ـ شيخ عبدالله بن محمد انصارى, دقائق الاشارات الى معانى الاسماء والصفات. اختصار اسماء والصفات بيهقى, تحقيقِ شيخ عمادالدين حيدر, دارالقلم العربى, بيروت, ١٤٠٨هـ.ق.
١١ـ شهاب الدين ابوالقاسم احمد بن ابى المظفر منصور السمعانى (٤٨٧ـ٥٣٤هـ. ق), روح الأرواح فى شرح اسماء الملك الفتّاح, به تصحيح و توضيح نجيب مايل هروى, چاپ اول, تهران, ١٣٦٨, شركت انتشارات علمى و فرهنگى.
اين كتاب (يكى از شاهكارهاى ديرينه و كهن زبان و ادب فارسى است) (كه در نوع خود مى توان آن را از كهنترين و نخستين نوشته هاى مستقل زبان فارسى در اين موضوع [اسماء حسنى] به شمار آورد, زيرا با آنكه اشاراتى كوتاه در مؤلفات و منظومه هاى فارسى صوفيانه و غير صوفيانه پيش از سمعانى در اين مايه داريم و نيز بابى از ابواب شرح التعرف به بحث پيرامون نفس اسماء و صفات حق تعالى اختصاص دارد, ولى مهمترين و هم گسترده ترين شرحها در اسماء حسنى به زبان عربى پرداخته شده است. اين كتاب علاوه بر تفسير و تأويل عرفانى آيات قرآنى, يكى از منابع موثق درخصوص احاديث قدسى و نبوى و اقوال مشايخ طريقت است. اشعار بسيارى نيز از شاعران فارسى زبان [و عرب زبان] و از جمله خود مؤلف آمده كه از نظر تتبع در تاريخ ادبيات فارسى حائز اهميت است.) (ر.ك: مقدمه روح الأرواح, نجيب مايل هروى)
١٢ـ حكيم متأله مولى هادى سبزوارى (١٢١٢ـ١٢٨٩هـ), شرح الاسماء, تحقيقِ دكتر نجفقلى حبيبى, تهران ١٣٧٢ش, انتشارات دانشگاه تهران.
اين كتاب كه شرحى است بر دعاى جوشن كبير براساس دعاى مذكور كه صد بند دارد, فصل بندى شده است. مؤلف نامدار و فرهيخته آن در ضمن شرح اسماء و صفات الهى به تأويل نيز پرداخته است و در برخى موارد نكته هاى فلسفى و عرفانى ارزنده اى آورده است. همچنين در جاى جاى كتاب به آيات قرآن و روايات پيامبر و ائمه معصومين(ع) اشاره كرده است. يكى ديگر از مطالب كتاب اشعار فارسى و عربى است كه مؤلف با ذوق كتاب در موارد لازم به آنها استشهاد كرده است.
١٣ـ محى الدين ابن عربى (٥٦٠ ـ ٦٣٨ق), الفوز الاسنى بمناجاة الله باسمائه الحسنى, مصر ١٩٧١م (با عنوان مناجاة الرحمن بآيات القرآن, قاهره ١٣٢٤ق).
١٤ـ علامه حسن حسن زاده آملى, كلمه عليا در توقيفيت اسماء, چاپ اول: قم, ١٣٧١, انتشارات دفتر تبليغات اسلامى.
مؤلف دانشمند اين كتاب را در هشت باب به رشته تحرير آراسته و ابواب آن چنين است. باب اول: تقرير محل نزاع در توقيفيّت اسماء الله تعالى. باب دوم: در ميان اسماء و صفات وجودى و سلبى, و اسماء ذات و صفات و افعال, باب سوم: در علت توقيفى بودن اسماء لفظى الهى در نزد متكلمان. باب چهارم: در نقل برخى از آيات قرآنى در توقيفيت اسماء الله و اقوال و نكاتى چند. باب پنجم: در بيان عدد اسماء الله عظمت اسمائه. باب ششم: در توقيفيت اسماء الهى در نزد عارفان و حكيمان. باب هفتم: در بيان اختصاص اطلاق سميع وبصير, در ميان قواى ظاهرى. باب هشتم: در اطلاق اسماى الهى با مراعات ادب مع الله ـ عز اسمه ـ.
١٥ـ فخرالدين محمد بن عمر الخطيب الرازى (٥٤٤ ـ ٦٠٦هـ. ق), لوامع البينات شرح اسماء الله تعالى والصفات, راجعه و قدم له و علق عليه طه عبدالرؤف سعد, القاهره, مكتبة الكليات الازهريه, ١٣٩٦ق افست چاپ تهران ١٣٦٤ش. همچنين تحت عنوان لوامع البينات فى الاسماء والصفات, طبع امين الخانجى, القاهره, مطبعة شرقيه, ١٣٢٣ق.
(فخر رازى در نوشتن اين كتاب به كتاب (المقصد الاسنى فى شرح اسماء الله الحسنى) تأليف ابوحامد غزالى نظر داشته و از آن بهره گرفته است. او در مقدمه, كتاب را به ابوالمؤيد سام بن عمر بن مسعود بن حسين زين الدين تقديم كرده و از علاقه خود به روشن ساختن مسائل مربوط به اسماء الهى سخن گفته است. كتابش مشتمل بر سه قسم است. قسم اول درباره مبادى و مقدّمات. قسم دوم درباره صفات و اسماء الهى به معنى اخص كلمه و قسم سوم لواحق و تكمله هايى بر دو قسم پيشين را شامل است. درهريك از اين سه قسم نيز فصولى آورده كه در آنها به مباحث مربوط به اسماء و صفات حق تعالى پرداخته است. فخررازى در پايان به اسمايى نيز اشاره مى كند كه اطلاق آنها در حق خداى تعالى روا نيست و آنها عبارتند از تمنا, شهوت و عزم.
١٦ـ ابوحامد محمد غزالى طوسى (٤٥٠ـ ٥٠٥هـ. ق), المقصد الاسنى فى شرح اسماء الله الحسنى, حققه و قدم له فضله شحاده بيروت, دارالمشرق ١٩٦٨ و نيز بيروت, بى تا/ و نيز القاهره ١٣٢٢ق, ١٣٢٤ق و نيز ضبطه وخرج آياته الشيخ احمد قبانى, دارالكتب العلميه, بيروت, بى تاريخ.
غزالى اين كتاب را به خواهش دوستى كه شرح معانى اسماء خداى تعالى را از او پرسيده بود, نوشته است. وى پس از يك مقدمه كوتاه, كتاب را در سه فن آغاز نموده است. فن اول در مقدمات و پيشگفتارهاست كه در آن چهار فصل را گنجانده است. فن دوم در اهداف و مقاصد كه بر سه فصل مشتمل است و فن سوم در لواحق و تكمله هايى است كه در آن نيز سه فصل آورده و به مباحثى از قبيل توقيفى بودن اسماء و فايده برشمردن و مختص نمودن اسماء به ٩٩اسم و غيره پرداخته است.
١٧ـ تقى الدين ابراهيم بن على بن حسن بن محمد ابن صالح كفعمى (قرن دهم), المقصد الاسنى فى شرح الاسماء الحسنى.
اين كتاب همچنين با نام (المقام الاسنى فى شرح الاسماء الحسنى) ذكر شده است. يك بار ضمن البلد الامين نيز به تحقيق شيخ فارس الحسّون يك بار ديگر به چاپ رسيده است. از اين مؤلف بزرگوار در شرح اسماء الحسنى نيز در كتابش به نام مجموع الغرائب و موضوع الرغائب, به تحقيق سيد مهدى رجائى, (١٤١٢هـ.ق/ ١٣٧١ش قم مؤسسه انصارالحسين ـ عليه السلام ـ) موجود است. ر.ك: نسخه خطى المقصد الاسنى در مجموعه كتب خطى كتابخانه آيت الله مرعشى نجفى, ج١, ص٢١٨.
١٨ـ دكتر احمد شرباصى (استاد دانشگاه الازهر), موسوعة له الاسماء الحسنى, قاهره.
١٩ـ سليمان سامى محمود, النور الاسمى فى شرح الاسماء الحسنى, چاپِ دارالصابونى, قاهره. ب ـ كتابهاى خطى
٢٠ـ محى الدين ابن عربى (٥٦٠ ـ ٦٣٨هـ .ق), الاسماء.
ابن عربى به اسماء الحسنى عنايتى ويژه داشته است و علاوه بر باب ٥٥٨ فتوحات مكيه كه به اسماء الحسنى اختصاص دارد, هفت كتاب ديگر درخصوص اسماء الهى نوشته است كه دو اثر چاپى وى در بخش كتب چاپى از نظرتان گذشت و آثار ديگر وى نيز در جاى خود آورده خواهد شد.
ر.ك: محسن جهانگيرى, ابن عربى, تهران ١٣٦٨, ص٩٢ـ١١٩; دايرةالمعارف بزرگ اسلامى, ج٤, ص٢٣٠.
٢١ـ سيد حيدر آملى, اسماء الالهيه وتعيين مظاهرها من الاشخاص الانسانيّه.
مؤلف در كتاب المقدمات من نص النصوص به اين كتاب اشاره كرده و گفته است: …ولمّا فرّغت… ثم من رسالة الاسماء الالهيه وتعيين مظاهرها من الاشخاص الانسانيه من آدم الى محمّد ـ صلّى الله عليه وسلم ـ ومابينهما من الانبياء والرسل عليهم السلام. ر.ك: المقدمات من نص النصوص, تهران ١٣٦٧, توس, ص١١.
٢٢ـ مؤلف: نامعلوم, اسماء عظامه وعمل دعوات.
آغاز: در عمل دعوات اسماء عظام و شرايط آن
انجام: مردمان بگفته طبيب از آب و نان بازمى آيد و از گفته حبيب از هوى و هوس بازنمى آيد. ر.ك: نسخه هاى خطى كتابخانه محمودآباد, لكنهو, ص١٨٦.
٢٣ـ على جوينى رومى, اسماء عظام و حروف اسماء ملكه و جن (رساله در خواص).
ر.ك: فهرست نسخه هاى خطى دانشكده الهيات دانشگاه تهران, ص١٠.
٢٤ـ محمد ذاكر, اسماء الله (رساله در بيان معانى و خواص). ر.ك: مأخذ سابق.
٢٥ـ يعقوب بن عثمان چرخى فرنوى, اسماء الله (رساله در خواص).
آقاى دكتر نجيب مايل هروى در (مقدمه روح الأرواح سمعانى ص٤٧) از شرح اسماء الله يعقوب چرخى نامى به ميان آورده اند كه احتمالاً اين كتاب مذكور همان باشد. همچنين شش عنوان كتاب ديگر با همين عنوان و مؤلف نامعلوم ذكر گرديد كه از آوردن آنها پرهيز مى كنيم.
٢٦ـ ابوزيد بلخى, استاد ابوالحسن عامرى. (٢٣٥ـ٣٢٢هـ. ق), اسماء الله عزوجل وصفاته, هانرى كربن در كتاب تاريخ فلسفه اسلامى (ص١٩٩) بى آنكه به مأخذى استناد كند, مى نويسد: ابوزيد بلخى معتقد بوده است كه نامهاى خداوند كه در قرآن آمده, از سريانى اقتباس شده است.
امام فخررازى در كتاب لوامع البيّنات مى نويسد: ابوزيد حديث (ان لله تسعة وتسعين اسماً من احصاها دخل الجنّه) را مطعون مى دانست (لوامع البينات, ص٧٧). ر.ك: دائرةالمعارف بزرگ اسلامى, ج٥, ص٥٠٥ و براى گزارش كتاب ر.ك: ابن نديم, فهرست, ص٢٢٨.
٢٧ـ كافى الكفات صاحب ابن عباد وزير مشهور ايرانى, اسماء الله وصفاته.
ر.ك: الذريعه, ج١, ص٦٤ و نيز معجم الأدباء, ج٦, ص٢٦٠.
٢٨ـ محى الدين ابن عربى, الاسم والرسم. ر.ك: جهانگيرى, ابن عربى, ص٩٢ـ١١٩ و نيز دايرةالمعارف بزرگ اسلامى, ج٤, ص٢٣٠.
٢٩ـ زين المشايخ محمد بن ابى القاسم البقالى الحنفى (متوفى ٥٨٦ هـ. ق), الاسنى فى شرح الاسماء الحسنى. ر.ك: كشف الظنون, ج١, ص٩١.
٣٠ـ ابى عبدالله محمد بن احمد ابى بكر فرح الانصارى قرطبى مفسر قرآن (متوفى ٦٧١هـ. ق), الاسنى فى شرح اسماء الله الحسنى. ر.ك: همان مأخذ.
٣١ـ محى الدين ابن عربى, الاشارات فى شرح الاسماء الهيه والكنايات. ر.ك: جهانگيرى, ابن عربى, ص٩٢ و١١٩ و نيز دايرةالمعارف بزرگ اسلامى, ج٤, ص٢٣٠.
٣٢ـ شيخ محمد بن محمد بن يعقوب الكومى التنوسى, الايماء الى علم الاسماء.
شرحى است مختصر با آغاز: لك الحمد نور الانوار… اشار الى فهم لطائف اسرار الاسماء ومنافعها وتصاريفها وتوفيق اوفاقها الحروفيه والعدديه. اين شرح را در محرم سال ٨٠٨ به پايان رسانده است. ر.ك: كشف الظنون, ج١, ص٧٢٦ و٧٠٢.
٣٣ـ شيخ محمدعلى ابن ابيطالب حزين زاهدى گيلانى (متوفى ١١٨٠هـ.ق), تفسير اسماء الحسنى. ر.ك: الذريعه, ج٤, ص٣٤٧ و نيز ريحانة الأدب, ج٢, ص٤١.
٣٤ـ ابوجعفر محمد بن جعفر بن احمد بن بُطّه قمى, تفسير اسماء الله ومايدعى به, نويسنده از ادبا و محدثين شيعى قرن چهارم هجرى است و اين كتاب او يافت نشد.
ر.ك: الذريعه, ج٤, ص٣٤٧ و نيز همو ج١٣, ص٨٨ ـ ٩٠ و نيز ريحانة الادب, ج٧, ص٤١٧.
٣٥ ـ نامعلوم, تفسير اسماء الحسنى (عربى), كتاب جنبه لغوى دارد و تنها اندكى به معانى عرفانى توجه كرده است. ٩٩نام خدا تفسير شده و اسماء الله را طبق حديثى ٩٩تا دانسته است. نويسنده در آغاز گفته كه اين شرح را از تفسير قاضى ناصرالدين بيضاوى استخراج نمودم.
ر.ك: مجموعه كتب خطى اهدايى دكتر مشكوة به كتابخانه مركزى دانشگاه تهران, ج١, ص٤٣ ش٣٥.
٣٦ـ ابوعبدالله محمد بن اسحاق بن محمد مشهور به ابن مَنده (٣١٠ـ٣٩٥هـ.ق), التوحيد ومعرفة اسماء الله تعالى. موجود در كتابخانه ظاهريه دمشق, فهرس ٣١٣. ر.ك: دايرةالمعارف بزرگ اسلامى ٤/٦٩٨.
٣٧ـ علاءالدين على بن محمد على اربلى شافعى قادرى, الحرز الاسنى فى شرح اسماء الحسنى.
آغاز: الحمد لله الذى لااله الا هو الخ. ر.ك: كشف الظنون, ج١, ص٦٤٦.
٣٨ـ نامعلوم, خواص اسماء الله تعالى.
در مقدمه كتاب آمده كه شهاب الدين سهروردى به اسماء حسنى اهميت زيادى مى داد و آن را هيچ گاه از خود دورنمى نموده است. مدتى فخرالدين ابوالمكارم به خدمت شيخ درخواست مى كرد كه اين نامها را شرح كند. پس از چهل اربعين اين كتاب را بيافت و به جانب فارس برفت و از عربى به فارسى برگرداند. هر نامى در اين كتاب دو شرح دارد: يكى صغير و ديگرى كبير, در هر مقطعى اول شرح صغير و پس از آن شرح كبير و پس از آن خود نام را مى آورد و مجموع نامها كه بدين گونه شرح شده اند, چهل نام است. انجام آن چنين است. واسم اعظم اين است يا غياثى عند كل كربتي….
ر.ك: مجموعه كتب خطى كتابخانه آيت الله العظمى نجفى مرعشى, ج١, ص٧٢, ش٦١.
٣٩ـ خواص اسماء الهى (به فارسى), نستعليق سده دوازدهم. ر.ك: فهرست نسخ خطى كتابخانه مركزى دانشگاه تهران ص١١٧.
٤٠ـ مولى احمد بن محمد التميمى, خواص اسماء تعالى (به زبان فارسى و به نظم).
تاريخ كتابت را در آخر كتاب چنين سروده است:
تا شد رقم اين خواص اسماى عظام
در نهصد وهفتاد ودو در شهر صيام
ر.ك: الذريعه, ج٧, ص٢٧١.
٤١ـ نامعلوم, خواص اسماء حسنى. شامل ادعيه با ترجمه فارسى.
آغاز: هو الله الذى لا اله الا هو عالم الغيب والشهادة هو الرحمن الرحيم…
ر.ك: نسخه هاى خطى در كتابخانه ندوة العلماء, ص٧٤٢.
٤٢ـ خواص الاسماء والطلسمات. (فارسى و ناقص) شامل ابواب وفصول, ش١٧٨
ر.ك: فهرست نسخ خطى عبدالحميد مولوى; نسخ خطى كتابخانه مركزى دانشگاه تهران, ج٥٠, ص٢٧.
٤٣ـ جلال الدين سيوطى (متوفى ٩١١هـ.ق) الدر المنظم فى الاسم الاعظم.
اول آن: الحمد لله الذى له الاسماء الحسنى الخ.
ر.ك: ايضاح المكنون فى ذيل كشف الظنون ج٤, ص٨٨.
٤٤ـ نامعلوم, رساله در خواص اسماء بارى تعالى (فارسى).
آغاز: بدانكه اكثر اكابر در كتب خويش ابتداء به اسم الله نموده اند.
انجام: يا عجيب فلاتنطق الالسن لكل آلائه وثنائه.
ر.ك: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه وزيرى يزد, ج٥, ص١٥٩٦, ش٣٢٧٢ (شماره عمومى ١٨٦٣٣).
٤٥ـ رساله در خواس اسماء بارى تعالى (فارسى).
آغاز موجود: فليس لاحد على احد فضل انما المؤمنون….
انجام موجود: وفيها عد وخاص لايألونهم خبالا.
ر.ك: همان, ص١٥٩٧, ش٣٢٧٦ (شماره عمومى ١٩٩٤٣).
٤٦ـ رساله در خواص اسماء و طلسمات
آغاز موجود: فى حد انفسها لا فى غيرها…
انجام موجود: وعسى على هذا تامه
ر.ك: همان, ص١٥٧١, ش٣٢٠٣ (شماره عمومى ١٩١٥٦).
٤٧ـ شاه نعمت الله ولى, رساله سرّ الاسماء سرّ اسماء غيرمتناهى و حروف متناهى (چهل بيت منظوم فارسى).
ر.ك: كشف الظنون, ج١, ص٩١.
٤٨ـ سيد على جعفرى صوفى حكيم رومى, سرّ اسماء الله
آغاز: بسمله فايده در بيان خواص و آثار هزارويك نام باري….
انجام: غياث المستغيثين: فريادرس فريادخواهان….
ر.ك: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه وزيرى يزد, ج٣, ص٩١٩, شماره مجموعه ١٢٩٦ (شماره عمومى ١٠٠٩٩).
٤٩ـ ميرعماد حسنى قزوينى مشهور به عماد الحسنى, شرح اسماء الله, نويسنده از مشاهير خطّاطين و سادات قزوين در عهد شاه عباس صفوى بوده است.
نسخ تبريز٩٨٧هـ به زبان فارسى رديف ٥٠٦.
آغاز: هوالله الذى لا اله الا هو الرحمن الرحيم الملك القدوس…
انجام: النافع النور الهادى البديع الوارث الرشيد الصبور….
ر.ك: نسخه هاى خطى كتابخانه محمودآباد لكهنو, ص١٧٣.
٥٠ ـ نامعلوم, شرح اسماء الله. رساله كوچكى همراه با حاشيه ١٦سطرى.
ر.ك: مجموعه نسخه هاى خطى كتابخانه حميديه بهوپال كشمير, ج٢, ص٥٦.
٥١ ـ نامعلوم, شرح اسماء حسنى (عرفان ـ فارسى).
شرح مهم عرفانى است بر نامهاى الهى, مشتمل بر روايتهاى نبوى و گفتار بزرگان عرفان و تصوف و اشعار فارسى و عربى عرفا. مؤلف اين شرح از دانشمندان اهل سنت است و آن را به سبك فارسى قديم نوشته شده است.
آغاز: (افتتاح كرده شد شرح اسامى خداوند جل جلاله بباري… معنى هو او بوز و در ميان عوام تا هورا بالله تعريف نكنى)
انجام افتاده: (و در آينه آنچ صافى است اعضا واجزاء باندازه خود مى ستانند مابقى شغل را بأصل…)
ر.ك: مجموعه خطى كتابخانه آيت الله العظمى مرعشى نجفى, ج٤, ص٣.
٥٢ ـ نامعلوم, شرح اسماء حسنى.
آغاز: بدانكه اسماء الله توقيفى است يعنى موقوفست بر سماع اذن شارع. هر اسمى كه در شرح اطلاق….
انجام: نزد احيا يا قبض مى كند در نوم و بسط مى كند در ايقاظ يا تنگ مى گرداند دلها را بحزن….
ر.ك: نسخه هاى خطى در كتابخانه ندوة العلماء, ص٧٥٠.
٥٣ ـ عبدالعزير بن نصير, شرح اسماء الحسنى. كاتب: عبدالعزيز بن نصر الطبرى. تاريخ كتابت: سال ٨٧٤هـ.ق.
آغاز: افتتحت باسمك العظيم يا ذا الجلال والاكرام چه مفتتح هر كلام و مختتم هر سخن كه مطابق مقتضاي….
انجام: و در نظر ارادت حضرت واهب المواهب والامال ان مادح وحامد مستحسن مقبول والله اعلم بالصواب… مصلياً على نبيه م
ظاهراً مرحوم مجتبى منيوى در حاشيه كتاب نوشته اند: (عبدالعزيز بن نصير كه مؤلف كتاب است غير از عبدالعزيز بن نصر الطبرى است كه كاتب كتاب است.)
ر.ك: دكتر توفيق سبحانى, فهرست نسخه هاى خطى فارسى كتابخانه هاى تركيه, چاپ اول ١٣٧٣, مركز نشر دانشگاهى; كتابخانه چلپى عبدالله افندى, ش٤, ص٣٧.
٥٤ ـ نامعلوم, شرح اسماء الحسنى, ش١/٤٦٤٥. كاتب: حسين ميراحمد الجامى تاريخ كتابت: ٩٧٢هـ.ق.
آغاز: الحمد لله الذى اخترع ماهيات الاشياء بفيض وجود, و وكشاهم (؟) خلل الوجود بوجوده….
انجام: وفوز اكبر لقاى حق تعالى باشد اللهم ارزق فى الدنيا وفى الاخرة رؤيتك. تمام شد اين كتاب.
ر.ك: همان, ص٢٤٦; كتابخانه سيميه, ش٦٨.
٥٥ ـ شرح اسماء الحسنى در مجموعه رسائل ش٣٢٢٨. نام كاتب: عبد پروصمت محمد عصمت.
آغاز: اين نه مجموعه اى است بل مجمعى است از الفاظ و معانى رنگين و اين نه بياض است بل سوادى است از زلف و رخسار حورالعين.
ر.ك: همان, ص٥٨٣. كتابخانه ولى الدين افندى, ش١٤١.
٥٦ ـ سيف الدين باخرزى, شرح اسماء الحسنى.
ر.ك: هدية العارفين: ج١, ص٣٩١. يك نسخه به شماره ٨/١٦٢٣/٤٦٧٣ كتابت جمادى الثانى ٨٤٧هـ.ق در كتابخانه شيرانى (پاكستان) هست. ر.ك: بشير حسين, فهرست مخطوطات شيرانى ج٢, ص٢٣١, ش١٢٧٧ و احمد منزوى فهرست مشترك پاكستان ج٣, ص١٥٨٢. همچنين بنگريد: مايل هروى, مقدمه روح الأرواح سمعانى, ١٣٦٨ تهران, ص٤٧.
٥٧ ـ نامعلوم, شرح اسماء الحسنى, رديف٣٣.
آغاز: منقول از بحر الغرائب در شرح اسماء الحسنى حامداً ومصلياً. بدانكه اسماء….
ر.ك: نسخه هاى خطى كتابخانه ندوة العلماء, ص٧٥١.
٥٨ ـ شيخ عارف ابوالحكم عبدالسلام بن عبدالله بن ابى الرجال اللحمى الاشبلى مشهور به ابن برّجان, شرح اسماء الحسنى, مؤلف كه متوفى ٥٣٦هـ.ق در مراكش است در اين كتاب بيش از ١٣٠ نام مشهور از اسماء الله را هريك در سه فصل شرح كرده است. از اين اثر در سال ٩٣٤ تلخيصى صورت گرفته است (آلوارت ٥٠٩/١١).
ر.ك: كشف الظنون, ج١, ص٩١. كحاله, معجم المؤلفين, ص٤٤; دايرة المعارف بزرگ اسلامى, ج٣, ص٩٧.
٥٩ ـ عارف شيرازى, شرح اسماء الله.
(به خط سيد محمد حسينى در اصفهان در روز دوشنبه ١٦/ج١/١١٠٦) ٩٩ـ ١٠٦ در مجموعه نسخه هاى خطى كتابخانه مجلس شوراى اسلامى از صفحه ٩٩ـ ١٠٦. ر.ك: فهرست كتابهاى خطى كتابخانه مجلس سنا, ج١, ص١٤٣.
٦٠ـ شهاب الدين ابوجعفر احمد سهروردى, شرح اسماء الله. اين كتاب را فخرالدين ابوالمكارم در بغداد جست و به فارسى درآورد.
ر.ك: دانش پژوه, فهرست نسخ خطى كتابخانه مركزى دانشگاه تهران, ص١١٧.
٦١ـ رفيعاى نائينى, رساله در شرح اسماء الله.
ر.ك: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه وزيرى يزد, ج٣, ص٩٢٧, ش مجموعه ١٣٤٨ (از ٥٤ ـ ٦٤).
٦٢ـ نورالله حمزة بن سليمان, شرح اسماء الله. (عرفان ـ تركى) (١٨٦پ ـ ١٩٤/) شرح اسماء حسنى با ذكر خواص آنها, به روش مختصر و كوتاه. گرفته شده از بيانات شيخ جلال الدين تبريزى.
آغاز: (الحمد لله رب العالمين… بعد, و بدرستى و راستى بومذكور اولان الله تبارك وتعالينك اسماء حسنى سنك)
انجام: اهل معرفت دخى عرفان دخى اهل علم و اذهان حاصل اوله.
ر.ك: مجموعه خطى كتابخانه آيت الله مرعشى نجفى, ج٨, ص٢٦.
٦٣ـ سيد محمد المدنى, شرح الاسماء الحسنى. ش٣١٤ تاريخ كتابت ٩١٤هـ.ق.
آغاز: غير نام تو ندارم هيچ نامى ابتدا
زان به بسم الله الرحمن الرحيم شد اين بنا…
توضيح: در پايان آن رساله اى به تركى آمده است.
ر.ك: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه هاى تركيه, ص٧; كتابخانه امير خواجه كمانكش, ش٢٣.
٦٤ـ حسن بن محمد نيشابورى, شرح الاسماء الحسنى (عربى). شرح مختصرى است بر نودونه اسم الهى (اسماء الله الحسنى) بيشتر از جنبه صرفى و اشتقاقى و مختصر اشاراتى به بعضى از تحقيقات درباره مفهوم آنها.
آغاز: (الله لا اله الا هو له الاسماء الحسنى والحمد لله… وبعد فهذه اشتقاقات اسماء الله تعالى التسعه والتسعين)
انجام: (والصلاة على من ابرز من الكمال ماكان كامناً.)
ر.ك: مجموعه خطى كتابخانه آيت الله مرعشى نجفى, ج٦, ص٣٦٧.
٦٥ـ علامه ملامحمد باقر بن محمدتقى مجلسى, شرح الاسماء الحسنى.
٦٦ـ على بن احمد بن محمد بن على بن متوى نيشابورى, شرح الاسماء الحسنى. نويسنده كه به واحدى شهرت دارد و مكنى به ابوالحسن است, صاحب كتاب معروف اسباب النزول و متوفى به سال ٤٦٨ يا ٤٦٥هـ.ق در نيشابور است.
٦٧ـ محى الدين ابن عربى, شرح الاسماء
ر.ك: محسن جهانگيرى, ابن عربى, ص٩٢ـ١١٩.
٦٨ـ مير سيدعلى همدانى (٧١٤ـ٧٧٦هـ.ق), شرح اسماء الله. اين كتاب در شرح و اهميت و فضايل اسماء الحسنى و نودونه اسم الهى نوشته شده است. نسخه خطى اين رساله در كتابخانه مجلس شوراى اسلامى موجود است. ر.ك: نسخه هاى خطى كتابخانه مجلس شوراى اسلامى, شماره ٣٨٧١.
٦٩ـ ابومنصور محمد بن احمد الهروى لغوى مشهور به ازهرى, شرح الاسماء الحسنى. نويسنده كه همان صاحب تهذيب اللغه و شرح اصلاح المنطق ابن سكيت است در سال ٣٧١هـ.ق وفات يافته است.
ر.ك: كشف الظنون, ج٢, ص١٠٣١; ريحانة الأدب, ج١, ص١١٢.
٧٠ـ ابوالعباس احمد بن محمد بن عيسى برلسى فاسى مشهور به احمد زروق (متوفى ٨٩٩هـ.ق), شرح الاسماء الحسنى.
ر.ك: همان.
٧١ـ برهان الدين محمد بن محمد النسفى (متوفى ٦٨٧), شرح الاسماء الحسنى.
ر.ك: همان.
٧٢ـ على بن حسن شافعى بيهقى (متوفى ٤٥٨هـ.ق), شرح الاسماء الحسنى.
ر.ك: همان.
٧٣ـ تقى الدين ابى بكر بن محمد حصنى شافعى (متوفى ٨٢٩هـ.ق), شرح الاسماء الحسنى.
ر.ك: همان.
٧٤ـ ابوبكر احمد بن على رازى حنفى مشهور به حصّاص (متوفى ٣٧٠هـ.ق), شرح الاسماء الحسنى.
ر.ك: همان و نيز ريحانة الأدب, ج١, ص٤١١.
٧٥ـ احمد بن محمد بن ابراهيم خطابى حافظ (متوفى ٣٨٨هـ.ق), شرح الاسماء الحسنى.
ر.ك: همان و نيز ريحانة الادب, ج٢, ص١٤٠.
٧٦ـ عفيف الدين سليمان بن على بن عبدالله تلمسانى (متوفى ٦٩٠هـ.ق), شرح الاسماء الحسنى.
عفيف الدين تلمسانى در اين كتاب معانى اسماء الهى واردشده در قرآن را از سوره فاتحه تا سوره ناس ذكر كرده و ابتدا اسم را, آنگاه آيه اى را كه درباره آن است آورده و در ذيل هر اسمى آنچه كه مؤلفين سه گانه يعنى بيهقى و غزالى و ابن برّجان گفته اند آورده است و آنچه آن سه نفر به تنهايى يا مشتركاً هم عقيده بوده اند را آورده و نيز نكاتى به زبان اهل تصوف در ذيل برخى اسماء آورده است.
ر.ك: كشف الظنون, ج٢, ص١٠٣٤; بروكلمان (ترجمه عربى), ج٥, ص٥٦; مفتاح الكنوز الخفيه پاتنه ٢:٤١٠ رقم ٢٥٧٩ و١٧ .
٧٧ـ سيد على بن شهاب الدين همدانى (متوفى ٧٨٦هـ.ق), شرح الاسماء الحسنى. قاضى نورالله شوشترى كتاب مستقلى در تشيع او نوشته است.
ر.ك: الذريعه, ج١٣, ص٨٨; كشف الظنون, ج٢, ص١٠٣٢.
٧٨ـ سيد عبدالقاهر بن سيد كاظم نوبلى بحرانى, شرح الاسماء الحسنى. نويسنده ساكن بندر لنگه بوده و در همانجا (تقريباً در سال ١٣٠٠هـ.ق) وفات يافته است.
ر.ك: الذريعه, ج١٣, ص٨٨.
٧٩ـ سيد محمدحسين بن محمدتقى درودآبادى همدانى, شرح الاسماء الحسنى. شيخ آقابزرگ مى نويسد: نسخه آن كتاب آنچنانكه نويسنده براى من نوشته, نزد فرزند مؤلف سيد ابوالفضل عارفى در طهران موجود است.
ر.ك: الذريعه, ج١٣, ص٨٨.
٨٠ ـ شيخ صالح بن عبدالكريم كرزگانى بحرانى (متوفى ١٠٩٨هـ.ق), شرح الاسماء الحسنى. شيخ آقابزرگ اين كتاب را از قول سيد نورالدين برادر صاحب مدارك نقل نموده اند.
ر.ك: الذريعه, ج١٣, ص٨٩.
٨١ ـ شيخ محمدتقى بن عبدالرحيم طهرانى اصفهانى, شرح الاسماء الحسنى. نويسنده صاحب حاشيه مشهور بر معالم الاصول و متوفى ١٢٤٨هـ.ق است.
ر.ك: الذريعه, ج١٣, ص٨٨.
٨٢ ـ شيخ ابراهيم بن سليمان قطيفى بحرانى, شرح الاسماء الحسنى. نويسنده كه در نجف مدفون است معاصر محقق كركى و متوفى بعد از سال ٩٤٥هـ.ق بوده كه در آن سال كتاب نفحات الفوائد را نوشته است و شرح الاسماء را در سال ٩٣٤ به پايان برده است.
ر.ك: الذريعه, ج١٣, ص٨٨.
٨٣ ـ شيخ محمدتقى ابن شيخ محمد باقر تهرانى, شرح الاسماء الحسنى. مؤلف كه معروف به آقانجفى است از اجلّه علماى اماميه در سده چهاردهم هجرى قمرى جامع معقول و منقول و صاحب تأليفات بسيار (متوفى ١٣٣١ يا ١٣٣٢ هجرى قمرى) بوده است.
ر.ك: ريحانة الأدب, ج١, ص٥٨.
٨٤ ـ محمد حاكم الرومى, شرح الاسماء الحسنى.
ر.ك: ايضاح المكنون, ج٢, ص٤٣.
٨٥ ـ حسام الدين محمد بن عبدالرحمن بن خضر بن محمد بن العماد مصرى دمشقى حنفى معروف به ابن بريطع (متوفى ٨٧٤هـ.ق), شرح الاسماء الحسنى.
ر.ك: همان.
٨٦ ـ محى الدين محمد بن سليمان كافيجى (متوفى ٨٧٩هـ.ق), شرح الاسماء الحسنى.
ر.ك: كشف الظنون, ج٢, ص١٠٣٥.
٨٧ ـ ابومحمد محى الدين عبدالقادر بن محمد ابى الفيض حلبى معروف به ابن قضيب البان (متوفى ١٠٤٠هـ.ق), شرح الاسماء الحسنى.
ر.ك: كشف الظنون, ج٢, ص١٠٣٤ـ١٠٣٥.
٨٨ ـ صدرالدين محمد بن اسحاق قونوى (متوفى ٦٧٢هـ.ق), شرح الاسماء الحسنى. شرحى است به زبان اهل ذوق و اشاره و كشف و نه به روش بحث و استدلال.
ر.ك: كشف الظنون, ج٢, ص١٠٣٤; قاموس الاعلام, ج٤, ص٢٩٤٤; ريحانة الأدب, ج٣, ص٤٣١.
٨٩ ـ ولى الدين اسماعيل بن ابراهيم بن جعفر منفلوطى (متوفى ٦٥٢هـ.ق), شرح الاسماء الحسنى.
ر.ك: كشف الظنون, ج٢, ص١٠٣٤.
٩٠ـ عبدالعزيز بن احمد الديرى (متوفى ٦٩٤هـ.ق), شرح الاسماء الحسنى.
ر.ك: همان.
٩١ـ شيخ عبيدالله سمرقندى (متوفى ٩٥٣هـ.ق), شرح الاسماء الحسنى.
ر.ك: همان.
٩٢ـ شيخ عبدالله بن ابى بكر موصلى شيبانى (متوفى رمضان ٨٢٠هـ.ق), شرح الاسماء الحسنى.
ر.ك: همان.
٩٣ـ عبدالله بن عبدالقادر غزالى زاده (متوفى ٩٧٧هـ.ق), شرح الاسماء الحسنى.
ر.ك: همان.
٩٤ـ محمد بن ابوالقاسم بن بابجوك بقّالى خوارزمى نحوى معروف به زين المشايخ, شرح الاسماء الحسنى. نويسنده از تلامذه جارالله زمخشرى و متوفى ٥٦٢ يا ٥٦٧ در بلخ است.
ر.ك: ريحانة الأدب, ج٢, ص٤٠٧.
٩٥ـ سيد على خان بن سيد خلف مشعش حويزى, شرح الاسماء. نويسنده از علماى متصوف اماميه (متوفى ١٠٨٨هـ.ق) بوده است. اين سيد على خان غير از سيد على خان صاحب شرح صمديه و صحيفه سجاديه است.
ر.ك: ريحانة الأدب, ج٢, ص٩١ و نيز الذريعه.
٩٦ـ شيخ محمد بن بهاءالدين, شرح الاسماء الحسنى.
آغاز آن دو خطبه دارد: الحمدلله الذى تفرد فى ذاته بالعلو والغناء. وسمّى فى الازل… الى قال: وبعد فيقول اضعف العباد محمد بن بهاءالدين حشرهما الله….
نسخه اى از آن در كتابخانه حاج حسين ملك التجار در تهران است و به خط سيد عبدالله بن يوسف حسينى كه در اواسط جمادى الثانى سال ١١١٢هـ از نسخه خطى محى الدين بن نصرت ـ كه تاريخ كتابتش بنا به قول حاجى خليفه (٢/١٠٣٤) ٩٥٣ يا ٩٦٠ است ـ نوشته شده است.
ر.ك: الذريعه, ج١٣, ص٩٠.
٩٧ـ (منسوب به) ابوعلى سينا, شرح الاسماء الحسنى.
دكتر ذبيح الله صفا مى نويسد: كتابى به نام شرح اسماءالله در كتابخانه هاى ايران و استانبول از ابوعلى سينا موجود است, ولى اين حقير در فهرست كتب ابوعلى سينا به اين نام برنخوردم.
ر.ك: تاريخ علوم عقلى در تمدن اسلامى, ص٢٢٧.
٩٨ـ ملامحمدباقر بن محمدتقى مجلسى اصفهانى (متوفى ١١١١هـ.ق) صاحب بحارالانوار, شرح دعاء جوشن كبير. مشخص نشد كه اين آيا غير از شرح الاسماء الحسنى است كه مرحوم ملامحمدباقر مجلسى نوشته يا همان است.
ر.ك: كشف الظنون, ج١, ص٩١.
٩٩ـ مولى محمد نجف كرمانى مشهدى عارف اخبارى (متوفى ١٢٩٨هـ.ق), شرح دعاء الجوشن الكبير. در مطلع الشمس از آن نام برده است.
ر.ك: همان.
١٠٠ـ مولى حبيب الله بن عليمدد ساوجى كاشانى (متوفى ١٣٤٠هـ.ق), شرح دعاء الجوشن الكبير.
ر.ك: همان.
١٠١ـ محمود بن عثمان اللامعى البرسوى, شرح المعميات اسماء الحسنى. تاريخ كتابت اين اثر ٩٥٣هـ.ق است, ولى تاريخ وفات مؤلف را ٩٣٨ نوشته اند; هرچند كه انتساب اين اثر به او ثابت نشده است.
ر.ك: فهرست نسخه هاى خطى فارسى كتابخانه هاى تركيه, ٥٧٤; كتابخانه ولى الدين افندى, ش١٠٥ شماره ٢٧١٩; كشف الظنون, ج٢, ص١٠٣٥.
١٠٢ـ شيخ احمد بن على البونى (متوفى ٦٢٢هـ.ق), الطريق وقسطاس التحقيق من مشكاة اسماء الله الحسنى والتقرب بها الى المقام الاسنى.
حاجى خليفه كتابهاى زيادى در زمينه شرح اسماء الحسنى از او نقل كرده كه بسيارى از آنها بدون اسم مؤلف و مشخصات كتاب است و ما از آوردن آن كتب خوددارى كرديم. همچنين چندين كتاب در اين موضوع از همين نويسنده, از جمله يك شرح مختصر به نام (سوانع النعم وسوابق الكرم, نام برده است. حاجى خليفه اين شرح را شرحى بزرگ مثل شرح ابن برّجان دانسته است.
ر.ك: كشف الظنون, ج١, ص٧٢٦ و ج٢, ص١٠٣٤.
١٠٣ـ قاضى حميدالدين محمد بن محمود بخارى ناكورى هندى سهروردى, طوالع الشموس فى اسماء القدوس.
ر.ك: ايضاح المكنون فى ذيل كشف الظنون, ج٤, ص٨٨.
١٠٤ـ نامعلوم, قصيدة فى الاسماء الحسنى (شعر ـ عربى).
قصيده اى است در ٦١بيت به صورت مناجاة كه در آن اسماء حسناى الهى را مى شمارد, و در فهرست روى برگ اول اين قصيده را (القصيدة الامياطيه) ناميده است.
آغاز: بدأت ببسم الله والحمد اولا
على نعم لم تخص فيما تنزّلا
انجام: كذا الانبياء والالى والصحب كلهم
وبعد فحمد الله ختماً واولا
مجموعه كتب خطى كتابخانه آيت الله العظمى مرعشى نجفى, ج١, ص٢٠٢.
١٠٥ـ امير علاءالدين محمد بن شاه ابى تراب حسينى از سادات گلستانه (متوفى ١١١٠هـ.ق), كاشف الاسماء. نام اصلى آن روضة العرفاء بود, امّا پس از چاپ به كاشف الاسماء تغييرنام پيدا كرد.
ر.ك: الذريعه, ج١٣, ص٨٩ و ج٢, ص٦٧. نسخه خطى آن در كتابخانه ميرزا طاهر تنكابنى و اكنون در كتابخانه مجلس فهرست سپهسالار ج٢, ص٦١١ است.
١٠٦ـ عبدالجليل محمد بحرآبادى, لطائف الاسماء. (٨٤برگ)
آغاز موجود: بنقصان خويش… هست اميدم كه هنرپروران
خرده نجويند ز بزرگى آن
ان هذا الشروع فى المقصود
مستعيناً بواسع المعبود الخ
انجام موجود: آن مملكت را سيورغال ملك اعظم مشاراليه دانسته و او را.
ر.ك: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه وزيرى يزد, ج٢, ص٦١٠.
١٠٧ـ نامعلوم, مجموعه اسماء حسنى و غيره.
آغاز: بايد كه وقت شام غسل كرد, با وضو بنشيند و نماز مغرب و عشاء ادا كرده و بسوي…
انجام: چون تسبيح تمام شود يك دانه اى بشمار جدا كند چون شمار دانه تمام شود.
ر.ك: نسخه هاى خطى كتابخانه ندوة العلماء, ٧٥٣, رديف٣٠.
١٠٨ـ مولى حسين بن على بيهقى كاشفى (متوفى حدود سال ٩١٠هـ.ق), المرصد الاسنى فى شرح اسماء الله الحسنى.
ر.ك: الذريعه, ج١٣, ص٨٨.
١٠٩ـ نامعلوم, المطلب الاعلى فى شرح الاسماء الحسنى. رديف١٥٠٤.
ر.ك: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه تحقيق و اشاعت كشمير, ج١, ص٢١.
١١٠ـ سيد نعمت الله بن عبدالله بن محمد موسوى جزائرى, المقامات النجاة فى شرح اسماء الحسنى. وى شاگرد علامه مجلسى و از اكابر علماء متأخر اماميه (متوفى ١١١٢هـ.ق) بوده است. جلد اول اين اثر را در سال ١١٠٣ به پايان برد و علامه مجلسى او را از ادامه دادن آن منع نمود.
ر.ك: الذريعه, ج١٣, ص٩٠; ريحانة الأدب, ج٣, ص١١٣.
١١١ـ شيخ زين الدين ابى محمد على بن محمد بن يونس البياظى النباطى, المقام الاسنى فى شرح الاسماء الحسنى. مؤلف از اكابر علماى شيعه (متوفى ٨٧٧هـ.ق) است.
ر.ك: الذريعه, ج١٣, ص٨٨.
١١٢ـ الغزالى, المقصد الاسنى فى شرح خواص الاسماء الحسنى. يكى از مشايخ مصر به نام غزالى آن را در سال ١٠٥٠ نوشته است. شرح بزرگى است كه اول آن اين است: الحمدلله الذى اظهر اعيان الممكنات…
ر.ك: كشف الظنون, ج٢, ص١٠٣٣.
١١٣ـ ابوالعباس (ابوالفضل) تاج الدين احمد بن محمد بن عبدالكريم سكندرى جذامى, المقصد المجرد فى معرفة الاسم المفرد. مؤلف ملقب به شيخ كبير و مشهور به ابن عطاء الله است و عارف شاعر نحوى محدث مفسر و فقيه مالكى و از مشايخ بزرگ شاذليه (متوفى ٧٠٩). اين اثر رساله اى است فلسفى كلامى كه در آن درباره ذات, صفات, اسماء و افعال خداوند به شيوه اشاعره سخن رفته است. نظرات ابن عطاءالله درباره (اسم مفرد) مورد مخالفت ابن تيميه قرار گرفت. ابن عجيبه از اين تصنيف با نام (القول المجرد فى معرفة الاسم المفرد) ياد كرده است (ابن عجيبه احمد ايقاظ الهمم فى شرح الحكم, بيروت, دارالفكر, ص٩).
ر.ك: دايرةالمعارف بزرگ اسلامى, ج٤, ص٣١١.
١١٤ـ نامعلوم, منتخب روح الأرواح سمعانى.
كهنترين نسخه منتخب مذكور (روح الأرواح) ظاهراً در نيمه اول از سده هشتم هجرى كتابت شده است و چنين مى نمايد كه در ايران يا آسياى صغير كتابت شده است. اين نسخه از برگزيده روح الارواح به خط نسخ كهن در هامش جُنگى نويسانيده شده كه متن آن متضمن اشعار سعدى. اثير اخسيكتى و ديگر سخنوران فارسى زبان است (نسخه مذكور متعلق به استاد دكتر شفيعى كدكنى است) دو نسخه ديگر از اين گزيده كه به خط نستعليق در سده هاى دوازدهم و سيزدهم هجرى كتابت شده, در كتابخانه دارالعلوم رحمانيه هزاره (پاكستان) موجود است (استاد احمد منزوى, فهرست مشترك پاكستان, ج٣, ص١٥٨٤).
ر.ك: نجيب مايل هروى, مقدمه روح الارواح سمعانى. ص٩٧و٩٦.
١١٥ـ عبدالله بن عمر بن احمد بيضاوى صاحب تفسير بيضاوى, منتهى المنى بشرح الاسماء الله الحسنى. نويسنده متوفى ٦٨٢ يا ٦٨٥ يا ٦٩١ يا ٦٩٢ ويا ٦٩٦هـ.ق در تبريز است.
ر.ك: كشف الظنون, ج٢, ص١٠٣١.
١١٦ـ شمس الدين محمد بن ابراهيم مالكى مشهور به خطيب وزيرى (متوفى ٨٩٠هـ.ق), المنهل العذب فى شرح اسماء الرّب. نويسنده اين كتاب را در مكّه مكرمه براى عده اى از اهالى آنجا در سال ٨٨٢ نوشت. سخاوى گويد: آن مختصر كتاب غزالى است, ولى هيچ ذكر نكرده است.
ر.ك: همان.
١١٧ـ نجم الدين احمد بن محمد شافعى (متوفى ٧٢٧هـ.ق), الموضح الطريق.
ر.ك: كشف الظنون, ج٢, ص١٠٣٥.
١١٨ـ نامعلوم, نظم اسماء حسنى (شعر ـ فارسى).
اسماء حسنى را, هر نامى را در يك بيت فارسى به نظم كشيده و داراى اشارات عرفانى است.
آغاز: الله نيست حد خامه از نام اله
دم زدن بايد زبان دارد نگاه
انجام: الصبور: از دل او آنچه بايد دور داد
چشم جانش با نشان نور داد
ر.ك: مجموعه كتب خطى كتابخانه آيت الله مرعشى نجفى, ج٨, ص٤٧ (٢٨٤٥).
١١٩ـ سيد محمدمهدى بن سيد محمد بن سيد محمد صادق موسوى خوانسارى اصفهانى, نفائس الكلام فى شرح اسماء الله العظام. مؤلف از علماى اماميه برادر صاحب روضات الجنات و صاحب احسن الذريعه واحسن الوديعه است.
ر.ك: ريحانة الأدب, ج٢, ص١٩٠.
١٢٠ـ نامعلوم, نودونه نام بارى تعالى (فارسى).
آغاز: ياالله يارحمن يارحيم ياملك ياقدوس ياسلام يا مؤمن.
انجام: يا مانع ياضار يانافع يانور ياهادى يابديع.
ر.ك: نسخه هاى خطى كتابخانه محمودآباد لكنهو, ص١٨٦. ج ـ مقالات*
١٢١ـ سيد صدر الدين طاهرى, الاسماء الحسنى از ديدگاه ابن عربى. تحقيقات اسلامى, سال هفتم, شماره اول, سال١٣٧١, ص٩٧ـ١٢٤.
١٢٢ـ نامه آستان قدس, اسماء الله از قرآن مترجم مورخ ٦٦١. ج٩ (١٣٥١), ش٣, ص٣ـ٦.
١٢٣ـ محمد عبدالمجيد الرميثى, اسماء الله الحسنى. التربية الاسلاميه (بغداد), س٢٦, ص٨٤ (شعبان ١٤٠٥هـ.ق مايو ١٩٨٥م) ص١٩ـ٢١.
١٢٤ـ غالب عبدالله, اسماء الله الحسنى الاسم الاعظم. نور الاسلام, س١, ٧٤, ٨ (٣ـ٤/١٤٠٩هـ = ١٠ـ١١/١٩٨٨م) ص٦٣ ـ ٦٦.
١٢٥ـ غالب عبدالله, اسماء الله الحسنى نفى الصفات الجسمانيه (دراسة قرآنيه). نور الاسلام, س٩٤١,١٠(٥ ـ ٦/١٤٠٩هـ = ١ـ٢/١٩٨٩م) ص٤٤ ـ ٤٧.
١٢٦ـ محمد احمر قمر, اسماء الله الحسنى وفضائلها (بحث قرآنى). الفاروق, ٢٥٤ (٧ـ ٨/١٤١١هـ) ص٤ـ٧.
١٢٧ـ غالب حسن, اسماء الحسنى نظرة عامة (دراسة قرآنيه), نور الاسلام, س١ ٣٤, ٤ (١٠ـ١١/١٤٠٨هـ = ٥ ـ ٦/١ ٩٨٨م ) ص ٥٣ ـ ٥٤ و ٥٤ , ٦ ( ١٢/١٤٠٨ هـ = ١/١٤٠٩هـ = ٧ـ ٨/١٩٨٨م) ص٨٣ ـ ٨٥.
١٢٨ـ اسماء و جلوات اسماء (اسماء الحسنى در قرآن كريم به زبان فارسى), نگهبان انقلاب اسلامى س٣, ص٨٢٤ (ارديبهشت ١٣٦٢ش), ص٤٨ ـ ٤٩.
به اميد تخلّق به اسماء الحسنىپاورقي : ١. ر.ك: دكتر سيد حسين نصر, جوان مسلمان و دنياى متجدد, ترجمه دكتر اسعدى, ص٣٧. * در قسم مقالات غير از مورد اول بقيه را از: عبدالجبار الرفاعى, معجم الدراسات القرآنيه, قسم المقالات, ص٤٣٥ـ ٤٣٦ آورده ام.